स्वाभिमानको पाठ सिकाएर भिक माग्ने बनायौ सरकार

विद्यालयमा पहिलोपल्ट ‘नैतिक शिक्षा’ पढ्दा गुरुले सिकाउनु भएको थियो — “स्वाभिमानी बन्नु, अरूको भर नपर्नु, मेहनत गर, इमानदार बन, अनि आत्मनिर्भर बन।” त्यो दिनको पाठ आज पनि म बिर्सेको छैन। तर आज जब आफ्नै देशमा सरकारलाई हेरिरहेछु, त्यो पाठ किताबको पानाभित्र सुकिरहेको र व्यवहारको दुनियाँमा धुलो मेटिरहेको देखिन्छ।

“स्वाभिमान” शब्द ठूलो छ — गर्वको प्रतीक, इज्जतको मुहार। तर सरकारका योजनाहरू, प्रवृत्तिहरू र निर्णयहरूले आजका युवाहरुलाई र पोषित जनतालाई “भिकारी” बनाइरहेको देख्दा मन कटक्क हुन्छ। राज्यको नीति, दृष्टिकोण र वितरण प्रणाली स्वाभिमान बढाउने होइन, आत्मसम्मान कुण्ठित पार्ने बाटोतर्फ अग्रसर देखिन्छ। र यतिखेर प्रश्न उब्जन्छ — के सरकार आफैँले सिकाएको पाठमा असफल भइसकेको हो?

१. स्वाभिमानको भ्रमजाल

शिक्षा प्रणाली होस् वा सरकारी योजनाहरू, “आत्मनिर्भर बन” भन्ने सन्देश दिन थालेको धेरै वर्ष भइसकेको छ। तर आज स्थिति के छ? सरकारी जागिरका लागि लाखौंको लाइन, वैदेशिक रोजगारीमा जानेहरूको भीड, र पालिकामा सामूहिक राहत लिनको लागि लाज पचाएर थुप्रिन बाध्य नागरिकहरू। अनि पनि सरकारले भनेको हुन्छ — “हामी स्वाभिमानी राष्ट्र निर्माण गर्दैछौं।”

यहाँ साँचो प्रश्न हो — स्वाभिमान बनाउने भनेको के भत्ता बाँडेर हो? कि मानिसलाई आफ्नो खुट्टामा उभिन सहयोग गरेर?

२. भिक माग्न बाध्य बनाउने यन्त्रहरू

सरकारले दिने “राहत”, “भत्ता”, “अनुदान”, “रोजगार कार्यक्रम” जस्ता नारामा सुर initially राम्रो देखिन्छ। तर ती कार्यक्रमहरूको स्वरूप र प्रयोग गर्ने ढंगले जनतालाई आत्मनिर्भर होइन, निर्भर बनाइरहेको छ।
बेरोजगार युवालाई ‘रोजगारको अवसर’ भन्दै २ महिना काम, त्यसपछि फेरि सडक। वृद्धभत्ता बढायौं भनेर घोषणा, तर असारमा तलब आउँछ असोजमा। यी योजनाहरू अस्थायी सन्तोष दिन सक्छन्, तर दीर्घकालीन आत्मबल निमोठ्छन्।

नौलो कुरा होइन — गरिबीको व्यवस्थापन गरी जनताको आत्मसम्मान लुट्ने खेल दशकौंदेखि चलिरहेको छ। सरकारले जनतालाई भिकारी बनाउँदा, उनीहरू चुनावमा मत त दिन्छन्, तर स्वाभिमान हराउँछन्।

३. काम खोज्दा कागजको भार, भत्ता माग्दा सहज

आज युवा पुस्ताले देशमै केही गर्न चाह्यो भने — योजना प्रस्ताव, बैंक ग्यारेन्टी, कर दस्तुर, सिफारिस, तेस्रो तहको सिफारिस, अनि बारम्बारको दौडधूप। तर जब कुनै ‘चुनावी घोषणाको लाभ’ लिन जानुपर्छ, एउटा सिफारिसका भरमा पैसा खातामा। यसरी भत्ता लिन प्रोत्साहन गरिँदा र काम गर्न हतोत्साहित गरिँदा राज्यले भन्न सक्दैन — “हामी आत्मनिर्भर राष्ट्र बनाउँदैछौं।”

के यस्तो व्यवहारले स्वाभिमान बढ्छ? नराम्रो भन्नु होइन, सहायताको पनि आफ्नो ठाउँ छ। तर कहिले? जब त्यो “अवसरको सीढी” होस्, “आलस्यको ओछ्यान” होइन।

४. ‘देश नबनेको होइन’, नीति बनाउने सोच बिग्रिएको हो

नेपालमा प्राकृतिक स्रोत, जनशक्ति र सम्भावना छ। तर त्यसको व्यवस्थापनमा सरकार पटक–पटक चुकेको छ। सरकारको विकास योजनामा जनता ‘हामी’ होइन, ‘उनीहरू’ बन्छन्। शासक र शासितबीचको सम्बन्ध ग्राहक र सेवाप्रदाता जस्तो छैन — मालिक र भाडामा लिइएको कामदारजस्तो छ।

युवाहरुलाई व्यवसाय, कृषि, प्रविधि, पर्यटनमा लगाउन सके आत्मनिर्भर बन्न सक्छन्। तर त्योभन्दा सजिलो बाटो सरकारले रोज्छ — “केही दिएर चुप लागाऊ”।

५. स्वाभिमानको राजनीति

राजनीतिक पार्टीहरूले ‘राष्ट्रवाद’ को नाममा जति भाषण गर्छन्, व्यवहार त्यसको उल्टो हुन्छ। स्वाभिमान त जतिबेला काम नपाएर विदेशमा पसिना बगाउने नेपालीलाई एयरपोर्टमा हेपिन्छ, जतिबेला किसानले उत्पादन गरेको तरकारी सडकमा फाल्छ, अनि जतिबेला शिक्षक, स्वास्थ्यकर्मी आन्दोलनमा उत्रन्छन् — त्यो बेलामा बुझिन्छ, स्वाभिमान भाषणको शब्द बनेको छ, व्यवहारको होइन।

६. समाधानको खोजी — अब स्वाभिमान बचाउने बेला

अब पनि ढिलो भएको छैन। राज्यले अब जनतालाई ‘माग्ने’ होइन, ‘सिर्जना गर्ने’ बाटोमा अघि बढाउनुपर्छ। त्यसका लागि:

• शिक्षा प्रणालीमा व्यवहारिक सीपमा जोड दिनुपर्छ।

• युवाहरुलाई व्यवसाय गर्न अनुदान होइन, लगानीमैत्री वातावरण दिनुपर्छ।

• स्वदेशमै रोजगारीका अवसर सिर्जना गरिनुपर्छ।

• भत्ता र राहतलाई दीर्घकालीन योजना रूपान्तरण गरिनुपर्छ।

• जनतालाई दाता होइन, भागीदार बनाउने संस्कार बसाल्नुपर्छ।

निष्कर्ष

सरकारले सिकाएको पाठ थियो — “स्वाभिमान बचाऊ, आत्मनिर्भर बन।” तर आज त्यो पाठको उपहास स्वयं सरकारले गरिरहेको छ। जनतालाई कामभन्दा भत्ता खाने बाटो देखाएर स्वाभिमान होइन, “सामाजिक निर्भरता” को बानी बनाइएको छ। यसले राज्य बलियो होइन, झन कमजोर बनाउँछ।

अब देशमा यस्तो परिवर्तन आवश्यक छ, जहाँ युवालाई विदेशतिर फर्कने बाटो होइन, आफ्नै खेत, पसल, कलकारखाना हेर्ने बाटो देखाइयोस्। जहाँ वृद्धलाई भत्ताले होइन, इज्जतले बाँच्न पाइयोस्। अनि जहाँ सरकार ‘बाँड्ने’ होइन, ‘सिर्जना गर्ने’ होस्।

त्यसपछि मात्रै हामी भन्न सक्छौं — “हामीलाई स्वाभिमान सिकाउने सरकारले, हामीलाई स्वाभिमानी बनायो।”